گياهان اين تيره به صورت درخت يا درختچه‌اي است.اين تيره از 75جنس و 600 گونه تشكيل يافته كه بيشتر در مناطق بين استوايي و معتدله پراكنده است (ابريشمي، 1373 و اسماعيل‌پور، 1383).
مهمترين گونه‌هاي درختان پسته به شرح زير است:
Pistacia vera P. integerrima
P. khinjuk P. lentiscus
P. mutica P. chinensis
P. atlantica P. terebinthus
P. mexicana P. oleosa

اين گياهان دو پايه، خزان‌كننده (گونه‌هاي موجود در ايران)، داراي برگهاي مركب 5-3 برگچه‌اي، بدون گوشوارك مي‌باشند (اسماعيل‌پور، 1383).
درخت پسته داراي برگهاي شانه‌اي مركب است و هر برگ يك جوانه جانبي را دربرمي‌گيرد. اكثر جوانه‌هاي جانبي به گل آذين اوليه مبدل مي‌شوند و يك محور اصلي را تشكيل مي‌دهند كه در سال بعد، محل توليد خوشه‌هاي پسته خواهد بود. بنابراين خوشه‌هاي پسته به صورت جانبي بر روي چوب يكساله مي‌رويند (راد، 1374 و محمدخاني، 1376 و علوي، 1378).
از نظر گياهشناسي ميوه پسته، در رديف ميوه‌هاي شفت گروهبندي مي‌شود. ميوه‌هاي شفت متشكل از سه قسمت لايه برونبر خارجي (Exo carp)، لاية ميانبر گوشتي (Meso Carp) و لاية درونبر سخت (Endo carp) هستند كه درونبر، هسته را مي‌پوشاند. تفاوت ميوه‌هاي شفت در بخش خوراكي آن‌هاست. در پسته و بادام هسته به خوراكي مي‌رسد، در حالي كه در ساير ميوه‌جات، هسته سخت است و ميانبر گوشتي به عنوان بخش مأكول، مورد استفاده قرار مي‌گيرد (پناهي و همكاران، 1381 و صداقتي و همكاران، 1389).
درخت پسته دو پايه است، يعني براي توليد ميوه به وجود هر دو درخت نر و ماده نياز است. گل درخت ماده فاقد گلبرگ و غده‌هاي شهدساز بوده، بنابراين زنبورهاي عسل را به خود جلب نمي‌كند. گرده گل توسط باد پراكنده مي‌شود (پناهي و همكاران، 1381).
درخت پسته برگريز است، بدين معنا كه در پاييز خزان نموده و زمستان را در خواب مي‌گذراند.
ريشه‌زايي درخت به طريقة عمقي انجام مي‌شود. سيستم ريشه‌اي پيچيده و انبوه، درخت را قادر مي‌سازد تا به عمق خاك نفوذ كرده و از مواد موجود آن بخوبي تغذيه نمايد. از اين رو درختان پسته قابليت سازش‌پذيري با دوره‌هاي طولاني كم‌آبي را دارد (پناهي و همكاران، 1381 و صداقتي و همكاران، 1389).
بنابراين پسته گياهي پايدار به خشكي و شوري آب و خاك است (سميع و همكاران، 1381).
1-2-3- مشخصات گل نر و ماده درخت پسته
مشخصات گل نر:
درخت نر در فروردين ماه (دو تا سه روز زودتر از درخت ماده) به گل مي‌نشيند. گل‌ها به صورت خوشه‌اي و هر خوشه به صورت توده‌اي از گل متراكم (تقريباً كروي مايل به بيضي) است. بر روي خوشه از هر نقطه چند گل ظاهر مي‌شود. گلها بدون گلبرگ و كاسبرگ حقيقي هستند. هر گل نر مشتمل بر 5 پرچم بيضي شكل با ميلة كوتاه سبز رنگ است. هر خوشه تعداد زيادي گل نر دارد (ابريشمي، 1373 و پناهي و همكاران، 1381).
مشخصات گل ماده:
گل ماده نيز خوشه‌اي است با اين تفاوت كه طرز قرار گرفتن گل‌ها بر روي خوشه، منفرد و با فاصله از يكديگر است و انبوهي و تراكم گل نر را بر روي خوشه ندارد و هر گل ماده مشتمل بر يك تخمدان و متصل به خامة كوتاه است، خامه به كلاله سه شاخه مخصوصي ختم مي‌شود. گل‌هاي ماده نيز ابتدا سبز رنگ است، اين وضع تا دو روز بعد ادامه دارد، اگر در اين فاصله دانة گرده گل نر به آن نرسد و به اصطلاح عمل لقاح (باروري) انجام نگيرد، رنگ كلاله قرمز مايل به قهوه‌اي مي‌شود و سپس خشك شده و مي‌ريزد.
اما در صورتي كه دانه گرده گلهاي نر، به موقع به گل‌هاي ماده برسد، دانه‌هاي گرده بر روي كلاله مي‌چسبد و از آنجا از گلوگاه خامه گذشته، وارد تخمدان مي‌شود. در تخمدان عمل لقاح انجام مي‌گيرد.
در صورت تلقيح، خوشه‌هاي گل ماده شروع به رشد كرده و دانه‌هاي آن به تدريج بزرگ مي‌شود. پوست نرم خارجي دانه‌ها در حين رشد، رنگهاي سبز و صورتي آميخته به زرد و بنفش كمرنگ، به خود مي‌گيرد(تصوير1-2) (ابريشمي، 1373 و پناهي و همكاران، 1381).

تصوير 1-2: تصاوير گل نر و گل ماده

1-2-4- ارقام پسته
مهمترين ارقام پسته در ايران عبارتند از : اكبري ، كله قوچي ، احمد آقائي ، اوحدي ، بادامي زرند، ممتاز خنجري دامغان ، ‏شاهپسند، سفيد پسته نوق و قزويني است (تصوير 1-3)(ابريشمي، 1373 و محمدخاني، 1376).

پسته رقم فندقي

پسته رقم بادامي

پسته رقم اكبري

پسته رقم كله قوچي

تصوير1-3: اشکال ارقام پسته)اقتباس از http://www.dordaneh-pistachio.com )

1-2-5- نيازهاي آب و هوايي پسته
مناطق مساعد جهت توليد پسته، داراي تابستان‌هاي گرم و خشك و طولاني و زمستان‌هاي نسبتاً سرد هستند. پسته در نواحي با واحد حرارتي 2200 تا 2800 بهترين رشد را دارد.
تعدادروزهاي هرماه (فروردين تا مهر) ×
ميانگين مينيمم متوسط دماي ماهانه + ميانگين ماكزيمم متوسط دماي ماهانه
= واحد حرارتي

2

عموماً كاشت پسته نبايستي در ارتفاع بيشتر از 2500 فوت (762متر)، در جايي كه دماي تابستان معمولاً براي كامل شدن و توسعه مغز ناكافي است، انجام شود.
پسته همانند ساير درختان خزان‌دار ،جهت توسعه و تكميل رشد جوانه‌ها، احتياج به حداقل سرماي معيني به ميزان 1000 ساعت با دماي كمتر از 7 درجه سانتيگراد در طول دورة خواب زمستاني دارد(صداقتي و همکاران، 1389).
عدم تأمين سرماي مورد نياز درخت باعث تأخير در گلدهي، گلدهي نامنظم و كاهش تعداد برگچه‌هاي برگ، توليد برگ‌هاي ساده و غيرطبيعي و گلدهي روي شاخه‌هاي رشد فصل جاري به صورت انتهايي و جانبي مي‌شود (شيباني و همكاران، 1374 و پناهي و همكاران، 1381).
پسته در سرماي زمستانه تا 20- درجه سانتيگراد به خوبي پايداري مي‌كند. ولي به سرماي بهاره حساس است. البته مقاومت همگي پايه‌ها و ارقام مختلف با هم متفاوت مي‌باشد. سرماي بهاره سبب سرمازدگي و از بين بردن گلها و قسمت‌هاي تازه روييده مي‌شود.
در ايران به سبب آنكه پسته در بلندي 700 تا 3000 متر از سطح دريا كشت مي‌شود نياز سرمايي‌اش در بيشتر مناطق برآورده مي‌شود (شيباني و همكاران، 1374 و محمدخاني، 1376).

1-2-6- فنولوژي فصلي درخت پسته
جوانه‌هاي گل روي شاخه‌هاي يكساله در اوايل فروردين شروع به متورم شدن مي‌كنند. در طول نيمه دوم فروردين، 100 تا 200 گل در هر خوشه گل گرده‌افشاني مي‌شود. از اواسط فروردين تا اوايل خرداد، پوست استخواني (درون بر) شكل مي‌گيرد. اما بذر هيچ‌گونه رشدي ندارد. در طول اين دوره پوست استخواني، نرم و آسيب‌پذير به حمله حشرات بوده و در اثر بارش باران شكاف برمي‌دارد. در اواسط خرداد، پوست استخواني سخت مي‌شود.از اوايل تير ماه، مغز شروع به رشد کرده تا اواسط مرداد پوست استخواني را پر مي کند. در اوايل تا اواسط شهريور، ميوه ها شروع به رسيدن مي کنند.سپس پوست استخواني خندان مي شود. پوست سبز شروع به اضمحلال نموده و ريزش بعضي از ميوه‌ها، از محور خوشه شروع مي‌شود. رشد شاخ و برگ همزمان با رشد پوست استخواني مي‌باشد. رشد رويشي در ماه فروردين شروع شده و در اواسط خرداد پايان مي‌يابد. رويش جديد برگهاي شانه‌اي مركب همراه با جوانه‌هاي گل جانبي در محور برگ و يك جوانه رويشي انتهايي توليد مي‌كند. جوانه‌ها از اواسط فروردين ماه تا اواخر خرداد تمايز يافته و در ماه تير، مرداد و شهريور راكد هستند و مجدداً در اواخر ماه مهر، تمايز ادامه مي‌يابد. بعضي اوقات جهش رشدي شاخ و برگ در اوايل تيرماه، مشاهده مي‌شود. برخلاف جهش رشدي بهاره كه جوانه‌هاي گل توليد مي‌كند، اين رشد، داراي جوانه‌هاي رويشي جانبي اوليه است. در ماه‌هاي مرداد و شهريور، برگهاي نزديك به خوشه ميوه، اغلب حالت تهي شدن از مواد غذايي و پيري را نشان مي‌دهند. بيشتر برگها در اوايل آذر ريزش مي‌كند و درخت تا اواخر اسفند در حالت ركود باقي مي‌ماند (صداقتي و همكاران، 1389).

1-2-7- ارزش غذايي پسته
دانش امروزه برتري‌هاي پسته را از پاره‌اي جهات بر بسياري از خوراكيهاي مقوي و مغذي از جمله خاويار، ميگو، گوشت قرمز و سفيد و … به اثبات رسانيده است.مواد و عناصر موجود در 100 گرم مغز پسته عبارتند از: (جدول 1-3)( پناهي و همكاران، 1381).

جدول 1-3: مواد و عناصر موجود در 100 گرم مغز پسته
آب
6/5 گرم
فسفر
430ميليگرم
پروتئين
8/19گرم
كلسيم
140ميليگرم
چربي
5/53 گرم
آهن
7/7 ميليگرم
هيدراتهاي‌كربن
2/16 گرم
پتاسيم
972ميليگرم
فيبر
1/2گرم
عناصر معدني
8/2گرم

1-2-8- توليد جهاني پسته و بررسي روند تغييرات آن
براساس آمار فائو، توليد پسته در جهان از متوسط 567 هزارتن در سال 1997، با ميانگين تغييرات9/0 درصد، به 501 هزارتن در سال 2007 كاهش يافته است. عليرغم توليد پسته در كشورهاي مختلف جهان، 5 كشور ايران،آمريكا، تركيه، چين و سوريه، در مجموع بيش از 95 درصد توليد پسته جهان را به خود اختصاص داده اند(سال 2007).
ايران بزرگترين توليد كننده پسته در جهان است و بيش از 45 درصد توليد جهاني اين محصول را در اختيار دارد، پس از فرش، پسته مهمترين كالاي صادراتي غيرنفتي ايران است كه درآمد ارزي قابل توجهي دارد. حدود 440 هزار هكتار از مناطق مركزي و شرقي ايران، به توليد پسته اختصاص دارد كه 338 هزار هكتار آن بارور و 102 هزار هكتار آن غير بارور(نهال) است (سال 1384 ).پس از ايران ، آمريكا با اختصاص 22 درصد سهم از توليد جهاني به خود دومين توليدكننده عمده اين ميوه در جهان مي باشد. كشور آمريكا تقريبا از آغاز دهه 1980 به توليد پسته در مقياس تجاري روي آورده است.
بعد از كشورها ي ايران و آمريكا، كه رتبه هاي اول و دوم توليد جهاني پسته را به خود اختصاص داده اند، كشور هاي تركيه، چين و سوريه به ترتيب مقامهاي سوم تا پنجم توليد اين محصول را در جهان دارا هستند(جدول 1-4) (جدول 1-5) (اردستاني و مؤذني، 1390).

جدول1-4: توليد پسته در جهان و كشورهاي عمده توليد كننده طي سالهاي 2007-1997 واحد: تن (www.fao.orgاقتباس از )

جدول1-5: سهم كشورهاي عمده توليد كننده از توليد جهاني واحد: درصد
جدول1-5- سهم كشورهاي عمده توليد كننده از توليد جهاني

1-2-9- سطح زير كشت پسته در جهان و بررسي روند تغييرات آن
براساس آخرين آمار فائو، سطح زير كشت پسته در جهان با متوسط رشد سالانه 4/4 درصد، از 387 هزار هكتار در سال 1997 به 595 هزار هكتار در سال 2007 افزايش يافته است. در بين كشورهاي توليدكننده پسته، كشورهاي ايران، آمريكا، تركيه، تونس، چين و سوريه، در مجموع 96درصد از سطح زير كشت پسته جهان را به خود اختصاص داده اند. سهم كشورهاي مذكور از سطح زير کشت جهاني، به ترتيب برابر 73 ،5/9 ،7/6 ،8/9 ،3/2 ،3/2درصد مي‌باشد؛ بدين ترتيب كشورهاي ايران ،آمريکا و ترکيه به لحاظ سطح زير کشت نيز مانند توليد مقامهاي اول تا سوم جهان را دارا هستند(جدول 1-6) (جدول 1-7) (اردستاني و مؤذني، 1390) .

جدول 1-6:.سطح زير كشت پسته در جهان و كشورهاي منتخب طي سالهاي 2007 ـ 1997

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید