م سپرده‌های بانکی را مشمول عنوان پول می‌دانند.19 پول در اصطلاح اقتصاددانان عبارت از هر چیزی است که علاوه بر داشتن نقدینگی بتواند سه وظیفه زیر را عهده دار شود:
1- وسیله پرداخت در معاملات
2- حفظ ارزش با ذخیره پول دیگر نیازی نیست هر شخص تمام مایحتاج زندگی خود را ذخیره کند.
3- معیار سنجش ارزش کالاها نسبت به یکدیگر20
د : معنای فقهی پول
در اصطلاح فقهی هر چیزی که بهای کالا ها یا خدمات قرار گیرد ثمن ( پول ) شمرده می شود.21 علامه حلی هم ثمن را طلا و نقره می داند و محقق اردبیلی پس از بیان همین تعریف , گفته است , ثمن اعم از طلا و نقره مسکوک و غیر مسکوک است .22
لازم به ذکر است پول در فقه تعریف دقیقی ندارد فقها پول را عبارت از ثمن و آنچه بهای معاملات است می دانند. منظور از ثمن در عبارات فقها عبارت از طلا و نقره می‌باشد اعم از اینکه مسکوک و به صورت درهم و دینار باشد یا غیرمسکوک23. سید احمد خوانساری نیز این نظر را دارد که طلا و نقره مسکوک و یا غیرمسکوک را به خاطراینکه ثمن معاملات واقع می‌شوند اثمان می‌نامند.24
برخی فقها در مورد پول – اعم از پول جدید و پول درهم و دینار- گفته‌اند که پول یعنی چیزی که بتواند ارزش اشیاء را مشخص کند لذا اسکناس ،طلا ونقره و به طور کلی هر چیزی که عرف و عقلا برای تعیین ارزش مورد توجه قرار می‌دهند و به واسطه‌ی آن کالاها را مبادله می‌کند می توان پول نامید.25 به عقیده این دسته از فقها پول مال است و ارزش آن از طرف حکومت تضمین شده است.26 با توجه به تعبیرات گوناگونی که از پول شده است می توان گفت پول چیزی است که عین مالیت و ارزش است که به صورت ارزش مبادله‌ای عام از طرف حکومت اعتبار شده و مورد پذیرش عرف واقع شده است. این تعریف به طور کلی شامل انواع شبه پول و اسناد در وجه حامل از قبیل برات و سفته و چک‌های بانکی و شخصی در وجه حامل و مسکوکات و طلا و نقره و … می‌شود.
ذ : سابقه تاریخی وقف پول
ریشه های نخستین وقف پول احتمالا به قرن هشتم میرسد چرا که در این قرن راجع به چنین وقفهایی پرسیده شده است و همین نشان میدهد که در آن زمان چنین اوقافی وجود داشته است .در اروپا هم که موسسات وقف اموال غیر منقول وجود داشت ؛وقف پول شناخته شده بود اما در نهایت وقف در اموال منقول هم امکان پذیر شد .با پیشرفت اقتصاد پولی ؛ وقف اصل پول یا وقف سرمایه پدیدار شد که بهترین ترجمه ی آن میتواند ” مجموعه ی بنیاد ” باشد .از این رو در آلمان فدرال قرن چهاردهم ,تاسیس بنیاد پولی به صورت جزء مکمل بنیاد بزرگ تر , امکان پذیر شده بود .در جهان اسلام از قرن هشتم تا پانزدهم در دانش تاریخ اوقاف شکاف عمیق پدید آمد لذا روشن نیست که پیدایش دوباره ی اوقاف پول , از تاریخ اروپا تاثیر پذیرفته یا در تداوم تاریخ گذشته اش بوده است .این وقف ها از اوایل قرن پانزدهم میلادی از سوی دادگاههای عثمانی مورد تائید قرار گرفت و مورد تائید مراجع فقهی آنان واقع شد که البته بخاطر مخالفت فقهای حنبلی و شافعی تنها در مناطق محدودی از جمله حلب رواج یافت.
این اوقاف در بسیاری از کشورها وجود داشته است از جمله قانون مصر که در سال 1946 وقف اموال منقول را مجاز دانست .از نظر قانون لبنان نیز طبق ماده پانزدهم آن در سال 1947 وقف مال و ملک منقول و سهام شرکت هایی که منافع و بهره برداری از آنها شرعا جایز است مباح می باشد . بند دوم ماده ی سوم لایحه ی قانون اوقاف کویت می گوید : ” مجاز است موقوف مال مشاع یا ملک یا منقول و یا سهام شرکتها باشدو در نهایت ایران که در کشور ما در آستان قدس رضوی سهم هایی در مجموعه های مختلف صنعتی خریداری کرده است و با این اقدام وقف پول را تاسیس کرد .و دولت نیز در 17 می 1986 خرید سهام را مجاز دانسته است .پس می توان اینگونه نتیجه گرفت که در بسیاری از کشورها وقف پول بطور مستقیم از طریق سهام شرکتهای سهامی امکان پذیر است .اینگونه که فرد میتواند قسمتی از سهام خود را برای وقف پول کنار بگذارد و می تواند شرط کند که برگشت حاصل از این سهام صرف هدف خیر خواهانه ویژه ای شود .با توجه به مطالب فوق الذکر از او خواسته میشود که شرط کند بخش معینی از برگشت سود سهامش به اصل وقف باز گردد و با خرید تعدادی سهام , سرمایه ی وقفش افزایش یابد .27
بند سوم : سهام و تعریف آن
در تعریف سهام می توان گفت: سهم قسمتی از سرمایه شركت سهامی است كه مشخص كننده میزان مشاركت و تعهدات و منافع صاحب آن در شركت سهامی می باشد. ورقه سهم سند قابل معامله ای است كه نماینده تعداد سهامی است كه صاحب آن در شركت سهامی دارد.28
الف : ماهیت حقوقی سهام
در حقوق ايران مباحث محدودی دربارۀ ما هیت حقوقي سهام مطرح شده است اين بررسی ها به مواردي چون منقول يا غير منقول بودن سهم محدو د شده اند اين در حالي است كه در حقوق کشورهای اروپائی مباحثات متعددي در اين زمينه صورت گرفته است. يک مکتب فكري آن را را به عنوان دارايي ؛مکتب فكري ديگرآن را در شمار تعهدات به شمار ميآو رد. اين تفکیک داراي آثاري است چرا كه برخي مقررات حقوقي نسبت به اموالي اعمال مي شوند كه در گر ه دارايي طبقه بندي شده اند اما نسبت به تعهدات اعمال نمي شوند. یکی از مصداق های اموال غیر مادی غیر فکری , سهام شرکت های سهامی است .از یک طرف سهامدار شرکت مجموعه ای از امتیازات و حقوقی ( در مقابل تعهداتی که دارد ) را کسب می کند که جنبه مادی ندارد و لذا از تعریف بیع قانون مدنی خارج است و از طرفی دیگر با توجه به اینکه یکی از خصایص اصلی شرکتهای سهامی انتقال آزادانه سهام توسط
سهامداران است ؛نقل و انتقال سهم ؛از اهمیت فراوانی برخوردار است و نیازمند شناخت صحیح ماهیت این انتقال ها است.29
مطالعه آثار حقوق دانان در ايران مبين ارائه چهار نظر عمده است: عده معدودی سهم را مال محسوب نمي كنند، گر وهی آنرا حق ديني گرو ه ديگر حق عيني ؛برخي نيز آن را حقي خاص تلقي كرده اند. حقوقداناني كه در خصوص ماهیت سهام بحث كرده اند بين سهام با نام بي نام تفکیک قائل شده اند لي در تحليل سهام با نام توجهي به پذیرش آنها در بورس اوراق بهادار نداشته اند . تحولات بازارهای مالي موجب شده است تا سهام پذیرفته شده در بورس ویژگی های منحصر به فردي داشته باشند. در ايران تحولات بازار سرمايه به ویژه در سالهاي اخير بسيار سري بوده است چنانكه حقوق در اين مدت نتوانسته است خود را با اين تغييرات سازگار كند يا راه حل های متناسب با آن ارائه دهد. از اين رو بسياري از اعمال حقوقي كه در بورس رايج است با ابهام مواجهند؛ تبيين ماهیت حقوقي سهام بسياري از اين سوالات را پاسخ میدهد .30

در ايران درهیچ یک از قوانين ماهیت سهم مشخص نشده است .صرفاً در ماده 24 لایحه اصلاحی قانون تجارت به تعريف سهم پرداخته شده است: “سهم قسمتي است از سرماية شركت سهامي كه مشخص ميزان مشاركت تعهدات منافع صاحب آن در شركت سهامي ميباشد.
ورقه سهم سند قابل معامله اي است كه نمايندۀ تعداد سهامي است كه صاحب آن در شركت سهامي دارد.”31 بحث از ماهیت سهام به دلیل پیچیدگی و تحولات مستمری که در شرکت‌های تجاری و قوانین مربوط به آن وجود دارد با دشواری‌های زیادی روبروست. آنچه که امروزه به نام سهام معروف است با آنچه در گذشته به عنوان سهام از آن یاد می‌شد تفاوت ماهوی دارد.
چرا که منظور از سهام در گذشته عبارت بود از بهره و حصه چند نفر از عین یک کالایی به طور مشاع به طوری که سهامداران در یک زمین، مالکان مشاعی آن بودند و هرکس می‌توانست سهم خود را از آن زمین افراز نماید و مالک قسمت معینی از آن شود. البته امروزه نیز چنین الگویی از مالکیت گروهی وجود دارد، این نوع سهام اصطلاحاً سهام مالکانه است.32
اما در زمان حاضر که شرکتها و مؤسسات گروهی با همکاری افراد به وجود می‌آیند، بعد از ایجاد شدن آن توسط سهامداران و مالکان سرمایه، خود مؤسسه دارای شخصیتی مستقل از سهامداران می‌شود که به آن شخصیت حقوقی می‌گویند و لذا معنای سهام و سهامدار و مشارکت دگرگون می‌شود زیرا بعد از تولد شخصیت حقوقی شرکت، مالکان گذشته تا کنون دیگر نماینده شرکت و سهامداران به معنای دیگری هستند بدین صورت که سهامداران تنها می‌تواند از حقوق و مزایا و منافعی که از شرکت به دست می‌اید، بهره‌مند گردند و اموال نقدی و غیرنقدی که سهامداران آورده‌اند به ملکیت شخصیت حقوقی مؤسسه (شرکت) در می‌آید.
بنابراین اگر سهامداران بخواهند بار دیگر به صورت مالکان مشاعی اموال شرکت درآیند لازم است اقدام به انحلال شخصیت حقوقی آن نمایند، به عبارت دیگر قبل از ایجاد نهادی به نام شخصیت حقوقی برای مؤسسات و شرکتهای سهامی، سهامداران، مالکان واقعی و فعلی شرکت و دارایی‌های آن بودند یعنی حق آنان حق عینی بوده است و اموال شرکت، به طور مشاع جزء دارایی مشترک سهامداران بوده و شرکت نیز چیزی جز این دارایی‌ها نبوده است.
برای همین سهامداران حق هر گونه تصرفی را در امور شرکت با توافق یکدیگر داشتند اما اعطای شخصیت حقوقی به شرکت‌های سهامی رابطه صاحبان سهام را با شرکت، دگرگون ساخت و آثار مهمی در پی داشت: از جمله این که دارایی شرکت از دارایی شخصی سهامداران مستقل شد همچنین در شکل جدید رابطه‌ی سهامداران با شرکت آنان آورده خود را به شرکت تفکیک می‌کنند و در مقابل شرکت موظف است سندی را به نام برگه سهم که حاکی از قسمتی از سرمایه شرکت است به ایشان اختصاص دهد که این میزان سهام معادل آورده آن‌ها به شرکت می‌باشد، اما بیانگر مال معینی نیست تا صاحب سهم نسبت به آن حق عینی داشته باشد. بنابراین رابطه سهامدار با آورده خویش که یک حق عینی می‌باشد، قطع می‌گردد و تنها شرکت می‌تواند به عنوان یک شخصی حقوقی، نسبت به مجموع آورد‌ها حق عینی داشته باشد و از این حیث بین سهام با نام و بی‌نام تفاوتی وجود ندارد.33

گفتار سوم : مبانی نظری
بند اول : ارکان وقف و پیشینه تاریخی آن
در این مباحث در ابتدا پیشینه تاریخی وقف مورد بررسی قرار می گیرد و سپس ارکان وقف تحلیل و بررسی می شوند .
الف : پیشینه تاریخی وقف
پیشینه تاریخی وقف اجمالا از دوران قبل از اسلام تاکنون مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرد .
1 : قبل از اسلام
وقف کردن از کارهای پسندیده و نیکویی است که از دیر باز و خیلی پیش از ظهور اسلام در جوامع بشری و عرف عقلا متداول بوده و نمونه های بسیاری از آن را در کتب تواریخ و جامعه شناسی و غیره می توان مطالعه کرد . آن چه از مطالعه این مساله اجتماعی در زمان های دور و نزدیک به دست می آید این است که این سیره همه جا به خاطر انگیزه دینی نبوده بلکه انگیزه هایی مثل حبس نفس وخودخواهی که در نهاد هر انسانی نهاده شده و یا میل انسان به کمک به هم نوع همگی انگیزه های نیرومندی است که شخص را به سوی بسیاری از کارهای اجتماعی و عام المنفعه از قبیل وقف و هبه می کشاند . در تاریخ پیشینیان بسیاری از کسان را نام برده اند که احیاناً دین و مبانی مذهبی را باور نداشته اند و در عین حال سرمایه های فراوان و املاک بزرگی را برای مصالح عمومی و امور عام المنفعه اختصاص داده و وقف کرده اند . 34
وقف در ایران پیش از اسلام پیشینه ای روشن دارد زیرا برای نگهداری از مهر آوه ها ، و آتشکده ها و آتشگاهها و بر پاداشتن آتش « زرتشت » و آسایش زندگی مغان، موبدان و غیره از درآمد زمین و خانه و باغهای وقف شده بهره می گرفتند . 35
اقوام آریایی خصوصا ایرانیان از زمان های باستان به پیروی از آئین و کیش خود به کار نیک و دستگیری از بینوایان توجه داشتند و دارای نذورات و موقوفاتی برای نگهداری آتشکده های خود بوده اند .
از میزان بهره مراکز عمومی از وقف قبل از اسلام آگاهی نداریم و در باب موقوفات مخصوص هم منابع تاریخی موجود تا پایان سده سوم هجری چیزی را بیان نمی کند .مسئله ای که هست این است که دلیل این سکوت چیست ؟ در خلال این دوره های نابسامان که حقوق و امنیت فردی اعتباری نداشت ,ثروتمندان وقف املاک خود را بر اماکن خیریه عمومی تنها راه نگهداری آن از تعدی حکومت یافته بودند و پاداش الهی را با سپاس مردم به خاطر شرکت در امور مردمی و خیریه

دسته بندی : پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید