است که آیا درهم و دینار دارای منفعت حکمی مشروعی هستند که با انتفاع از آنها عین آنها باقی بماند یا خیر ؟.101 برخی دیگر با فرض وجود منفعت صحیح عرفی قائل به جواز وقف پول شده اند که در پاره ای از عبارات ممکن است مشعربه تردد باشد مانند شهید اول در دروس102 و محقق ثانی در جامع المقاصد . 103
دسته آخر فقهایی هستند که با پذیرش وجود منفعت صحیح عرفی وقف درهم و دینار را جایز دانسته اند از جمله علامه حلی در تحریر می فرماید : طلا و نقره اگر به صورت زیور آلات باشد ، صحت وقف آن اجماعی است و اگر به صورت درهم و دینار باشد یک قول این است که وقف آن صحیح نیست زیرا انتفاع از آن موجب تلف آن می گردد . اما چون می توان از آن انتفاعاتی ولو اندک برد ،‌بنابراین قول به جواز وقف درهم و دینار وجیه است .104
شهید ثانی در حاشیه شرایع الاسلام می فرماید : اقوی جواز وقف درهم و دینار به منظور استفاده از آنها برای زینت و یا ضرب سکه و مانند آن است . چرا که این ها منافع مطلوبی هستند که چه بسا مورد غرض قرار گیرند . 105صاحب جواهر هم وقف درهم و دینار را جایز دانسته و در تائید آن به اجماع بر جواز عاریه درهم و دینار و عدم احتمال فرق بین عاریه و وقف تمسک کرده است . 106
گفتار دوم : وقف پول و چگونگی آن
درباره وقف پول و چگونگی آن باید بگوئیم وقف پول حداقل به دو شکل بانک و صندوق تصور میشود که در ذیل به بررسی هر یک از آنها می پردازیم .
بند اول : بانک وقف پول
بانک وقف پول ,نوعی از بانک است که پول های وقف شده را جمع آوری می کند و منافع آن را در راهی که واقفان اعلام کرده اند ,؛ به مصرف میرساند .برای انتفاع از پول موقوفه لازم است با آن فعالیت اقتصادی انجام شود . از مناسب ترین فعالیت های اقتصادی , اعطای آن به افراد مطمئن مانند تاجران , کاسب ها و تولید کنندگان است .
بانک در نقش سرمایه گذار و تاجر ,کاسب و تولید کننده در نقش عامل , قراردادی در چارچوب عقود اسلامی ,مثل مضاربه منعقد می کنند و سود به دست آمده , میان آنها تقسیم می شود .سود برگشتی به بانک پس از کسر هزینه های بانک و پس انداز مبلغی برای حفظ ارزش پول در صورت وجود تورم ,به مصارفی می رسد که واقفان اعلام کرده اند .با توجه به اینکه تورم ارزش پول را کاهش می دهد ؛ لازم است مقداری از سود را به اصل سرمایه بازگردانند تا ارزش اولیه آن حفظ و بقای پول موقوفه تضمین شود .در این صورت مشاهده خواهد شد که عده ای حتی با پول اندک می توانند در فراهم شدن مبالغ هنگفتی سهم داشته باشند و از اصل سرمایه ,گروهی که برای کار به سرمایه نیاز دارند ,بهره مند شوند و از منافع آن نیز محرومان سود ببرند107 .
برای انتفاع از پول موقوفه لازم است با آن فعالیت اقتصادی انجام شود. از مناسب‌ترین فعالیت‌های اقتصادی اعطای آن به افراد مطمئن، مانند تاجران، کاسبان، تولید کنندگان است. بانک در نقش سرمایه‌گذار، و تاجر و کاسب وتولید کننده در نقش عامل، قراردادی در چهار چوب عقود اسلامی، مثلا مضاربه، منعقد می‌کنند و سود به دست آمده بین آنها تقسیم می‌شود. سود برگشتی به بانک، پس از کسر هزینه‌های بانک و پس انداز مبلغی برای حفظ ارزش پول در صورت تورم، به مصارفی که واقفان اعلام داشته‌اند می‌رسد. با توجه به این که تورم، ارزش پول را کاهش می‌دهد، لازم است مقداری از سود را به اصل سرمایه بازگرداند تا ارزش اولیه‌ی آن حفظ گردد و بقای پول موقوفه تضمین شود. در این صورت مشاهده خواهد شد که عده‌ای، حتی با پولی اندک، می‌توانند در فراهم شدن مبالغی هنگفت سهم داشته باشند و از اصل سرمایه، گروهی که برای کار به سرمایه نیاز دارند بهره‌مند شوند و از منافع آن نیز محرومان سود برند. مخارج و هزینه‌های بانک باید به شیوه‌های گوناگون تأمین شود. یکی از این شیوه‌ها همان گونه که اشاره شد، برداشت از سود مضاربه است. شیوه‌ی دیگر کمک مردم و سازمان‌های دولتی است. مردم می‌توانند با وقف ساختمان، به امر خیرخواهانه‌ی بانک وقف مدد رسانند و یا با کار کردن در آن، بدون دریافت مزد حتی برای چند ساعت یا یک روز در هفته، وقت خود را وقف این بانک نمایند. کمک سازمان اوقاف و یا مؤسسات دیگر هم در تهیه‌ی محل بانک و یا پرداخت هزینه‌ی کارکنان مؤثر است. بانک وقف پول با درج اطلاعیه در جراید ضمن ارائه گزارش از فعالیت‌هایش، اسامی واقفان را، در صورت تمایل آنان، اعلام می‌کند. این بانک به دلیل ارتباط با وقف و پول از سوی مراجع مربوط مانند سازمان
اوقاف و بانک مرکزی برای پرهیز از خطا و خلاف نظارت می‌شود.
بند دوم : صندوق قرض الحسنه وقف
این صندوق شکل دیگری از وقف پول است که در آن واقفان پول ؛ مبالغی را برای قرض به نیازمندان وقف می کنند .از منافع پول موقوفه این است که می توانند به بیماران ,جوانان در حال ازدواج و کسانی که در شرایط مالی هستند با قرض دادن یاری کنند ؛مسلما با بازپرداخت قرض ,اصل پول وقف شده در صندوق باقی خواهد ماند .
این صندوق شامل صندوقهای عام و خاص است .که خاص به افراد خاصی قرض میدهد و نمی توان منافع آن را به مصرف دیگران رساند .این صندوق شامل انواعی است که عبارتند از :
الف : صندوق وقف قرض الحسنه درمان: این صندوق در بیمارستان‌ها، درمانگاه‌ها و سایر مراکز درمانی قرار می‌گیرد. منظور از تأسیس این صندوق کمک به بیمارانی است، استطاعت مالی برای درمان ندارند. افراد بسیاری هستند که پس از گذران دوره‌ی بیماری و به دست آوردن سلامتی خود و یا عیادت از بیماران و در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، مایلن
د بخشی از پول خود را وقف بیماران نیازمند نمایند. با ایجاد چنین صندوق‌هایی هیچ بیماری به دلیل مشکلات مالی با مانع عدم پذیرش مراکز درمانی مواجه نخواهد شد. بیمارانی که در وضعیت مالی دشواری به سر می‌برند می‌توانند از این صندوق استقراض کنند.
ب : صندوق وقف قرض الحسنه ازدواج : هدف از ایجاد این صندوق کمک به جوانان در حال ازدواج است که به کمک مالی محتاجند. این کمک به صورت قرض ارائه می‌شود
ج : صندوق وقف قرض الحسنه کارکنان: کارکنان هر اداره یا سازمان یا شرکت می‌توانند یا ایجاد یک صندوق وقف قرض الحسنه به یاری یکدیگر در مواقع ضرروی بشتابند. این یاری به وسیله‌ی قرض پول وقف شده‌ی کارکنان تحقق خواهد یافت.
د : صندوق وقف با موضوع های دیگر: صندوق وقف پول علاوه بر درمان، ازدواج و کمک به کارکنان، در موضوع‌های دیگر هم قابل تأسیس است. از این رو می‌توان با تأسیس آن در موضوع‌های خاص دیگر کار خیری انجام داد. نمونه‌های فوق با توجه به نیازهای جامعه مطرح شدند و می‌تواند منشأ تلاش صندوق‌های وقف قرض الحسنه‌ی خاص پول باشد.
درباره صندوق قرض الحسنه عام نیز باید گفته شود چون ممکن است عده ای بدون ذکر قصد خاص برای قرض , پول خود را برای قرض وقف نماید.- کارکرد وقف پول را مى‏توان با توجه به ماهیت پول یا براى قرض دادن، با ایجاد صندوق‏هاى خیریه براى رفع نیاز مردم در زمینه‏هاى مختلف مانند درمان، ازدواج، آموزش و… قرار داد. همان‏گونه که این امر در برخى کشورهاى اسلامى صورت مى‏پذیرد. مثلاً اگر فردى صندوق خیریه‏اى را با سرمایه اولیه تأسیس کند و سپس وقف عامه نماید، یک واحد حقوقى با قصد خیرخواهانه ایجاد مى‏گردد که فنا و عدم بقاى آن جز با ورشکستگى ناشى از عدم بازپرداخت وام‏هاى دریافتى، محقق نمى‏گردد و بقاى عرفى مال با وجود انتفاع، صادق است. یا با تمرکز وقف در سرمایه‏گذارى و تجهیز منابع، در کنار رشد و توسعه، توزیع نفع و سود حاصل از آن در امور خیر و عام‏المنفعه به شکل‏هاى گوناگون امکان‏پذیر باشد. از سوى دیگر با پذیرش وقف پول، همگان مى‏توانند از این فیض مستمر با هر قدرت مالى بهره‏مند شوند و بدین ترتیب مى‏توان به آسانى و سهولت با سرمایه‏گذارى مناسب، بیش‏ترین نفع را به جامعه رساند و با ایجاد بانک یا صندوق وقف، زمینه‏ساز حضور جدى این نهاد پر خیر مالى در توسعه و آبادانى جوامع باشیم.برخلاف نظام بانکی، که باعث افزایش سرمایه می‌شود، صندوق قرض الحسنه نه تنها افزایش سرمایه را موجب نمی‌شود. بلکه با گذشت زمان و وجود تورم، به رغم امور خیری که از آن نشأت می‌گیرد، موجب کاهش ارزش سرمایه می‌شود. به همین دلیل پول وقف شده پس از مدتی کم ارزش و غیر قابل انتفاع خواهد شد؛ بنابراین برای حفظ ارزش پول و بقای عمل خیر واقفان و نگهداری ساز و کار وقف بهتر است تدبیری اندیشیده شود؛ می‌توان از مقروض خواست تا مبلغی را برای ترمیم پول، به شکل هبه یا وقف، به اصل قرض بیفزاید و یا در ابتدا ارزش پول یا معادل آن، یکی از کالاهای با ارزش مانند طلا، زمین و خانه را به صورت قرض واگذار کرد تا زمان پرداخت قرض، ارزش واقعی پول حفظ شود.108
گفتار سوم : دلایل تائید و بطلان وقف پول
در مباحث ذیل به بررسی دلائل تائید و بطلان وقف پول پرداخته می شود .
بند اول : دلایل تائید وقف پول
برای اثبات درستی وقف پول بدون شک نیاز به دلائلی است که در مباحث ذیل دلایل تائید وقف پول مورد بررسی قرار گرفته است .
1 : یکسان بودن حکم ” وقف پول ” و ” قرض ,عاریه و اجاره پول ”
در رابطه با شباهت وقف با اجاره باید بگوئیم وقف این دو شبیه هم هستند ,یعنی هر دو منفعت هستند و با به کار گرفته شدن از بین میروند ,لذا همان طور که اجاره منفعت صحیح نیست وقف آن نیز صحیح نمی باشد , این دلیل قابل قبول نیست ,زیرا بین اجاره و وقف نقود ملازمه نیست مخصوصا با توجه به آن که در هر دو در فروض زیادی عین باقی است ؛از سویی نیز نیز برخی از فقها وقف و اجاره را جایز دانسته اند یعنی بین جواز آن دو تفاوتی قائل نشده اند . یکی از ادله قائلان به جواز وقف پول , ملازمه عاریه و وقف است .صاحب جواهر وقف درهم و دینار را جایز دانسته و در تائید آن به اجماع بر جواز عاریه درهم و دینار و عدم احتمال فرق بین عاریه و وقف تمسک نموده است .109
سپس به ذکر مثالی در این خصوص می پردازد و می گوید : خانه و درهم برای زینت کردن یا رهن کردن نیز می تواند به عاریه داده شود .110
با توجه به این که از طرفی ملاک عین مستعاره مانند عین موقوفه است و از طرف دیگر احتمال فرق بعید به نظر می رسد این استدلال می تواند جواز وقف درهم و دینار را تقویت کند . ضمناً در این خصوص برخی مانند اصفهانی و امام خمینی از این فراتر رفته ، منفعت معتبر در وقف را اعم از منفعت معتبر در عاریه و اجاره می دانند . امام خمینی در تحریر الوسیله ذیل مساله 33 می فرمایند : منفعت مقصود از وقف اعم از منفعت مورد قصد در عاریه و اجاره است پس همه قسم فایده و نتیجه را شامل می شود بنابراین وقف درخت ها جهت میوه آن ها و وقف گوسفند جهت پشم و شیر و زاد و لد آن صحیح است .111
شهید سید عبدالاعلی سبزواری در مهذب الاحکام هم آورده است : “یجوز وقف الدراهم و الدناینران فرض لها منافع صحیحه شرعیه” بدین معنی که وقف درهم و دینار در فرض داشتن منافع صحیح و شرعی جایز است . 112
برخی نیز فراتر رفته منفعت معتبر در وقف را اعم از منغعت معتبر در عاریه و اجاره می دانند .113
ضمنا عنوان شده است که عاریه، اجاره و وقف، تا حدودى با هم شباهت
دارند. از این رو، براى مال مستعار، مستأجر و موقوف شروطى همانند بیان مى‏کنند که از جمله آن شروط، انتفاع از عین همراه با بقاى آن مى‏باشد. با توجه به اقوال فقها متوجه مى‏شویم عاریه دادن درهم و دینار در صورتى صحیح است که با مصرف از بین نروند. صاحب جواهر دلیل فوق را در مقابل کسانى که وقف درهم و دینار را مطلقاً صحیح نمى‏دانند، بیان مى‏نماید و با اشاره به تزئین و دفع ذل، وقف را با فرض این گونه منافع، جایز مى‏شمارد .114
در نتیجه ایشان نیز عاریه پول از حیث وسیله مبادله بودن را جایز نمى‏دانند. پس وقف آن نیز به دلیل تنظیر، صحیح نمى‏باشد.115
2 : وقف مالیت به جای وقف پول
وقف پول، وقف مالیت است و با وقف اعیان که وقف رقبه مال است، تفاوت دارد. وقف مالیت، حسب اطلاقات و عمومات وقف و عقود، صحیح و نافذ است. از این رو، صاحب عروه با پذیرش وقف مالیت عین با استناد به »أوفوا بالعقود« 116و »المسلمون عند شروطهم«.117 ایشان معتقد است اگر غرض واقف با توجه به

دسته بندی : پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید